« October 2009 | Main | December 2009 »

پرواز

یکی جایی روی یکی از دیوارهای دانشگاه نوشته بود:

چرا [الکل] بنوشی و رانندگی کنی
وقتی می‌تونی ماری‌جوآنا بزنی و پرواز کنی؟

یک چیزی در مایه‌های ذم شبیه به مدح!

کامنت‌دانی

ظاهرا بخش دریافت کامنت در راز چند روزیست که کار نمی‌کند و متاسفانه ما پیام‌های شما را دریافت نمی‌کنیم. بنابراین فریب پیغامی را که می‌گوید نظر شما را دریافت کردیم نخورید. در اولین فرصت تلاش می‌کنیم راز را به حالت عادی برگردانیم.
در ضمن اگر کسی می‌داند چرا اینطور شده و چطور می‌توان درستش کرد، رایانامه بفرستد ممنون می‌شویم.

پ.ن. با اندکی دست کاری اوضاع کمی بهتر شده. حالا کامنتها میروند به بخش کامنتهای هرز! چرایش را نمیدانیم.

سهم بزرگ آدمهای کمیاب

آن سال‌هایی که مدرسه‌ی راهنمایی درس می‌دادم، وقتی روزهای آخر سال، بچّه‌های سوّم راهنمایی – که سه سال به محیط مدرسه عادت کرده بودند و دوستش داشتند و حالا نگران و هم‌زمان کُنجکاو بودند بدانند در دبیرستان چه در انتظارشان هست – ازم می‌پرسیدند که معلّم‌های دبیرستان چه جورند و آیا معلّم‌های خوبی – «به خوبی معلّم‌های راهنمایی» – آنجا درس می‌دهند، پاسخ می‌دادم «البتّه که آنجا هم معلّم‌های خوبی خواهید داشت. امّا همه یک‌طرف و مستر ساعتی سوی دیگر.» وقتی بیشتر پُرس‌وجو می‌کردند و حدس و گمان به کار می‌زدند که لابُد این معلّم متفاوت جوان است و «هم‌دوره‌ی شما بوده‌اند؟» و «از چه نظر فرق دارند؟» می‌گفتم که «نه. اتّفاقاً سن و سالی ازشان گذشته. معلّم خودِ من – و معلّم خیلی از معلّم‌های من و شما – بوده‌اند. امّا من نمی‌توانم بگویم چرا و چطور با بقیه فرق دارند؛ باید بروید و سر کلاس‌هاشان بنشینید و تجربه کنید و فرقش را ببینید.»

کلاس‌های مستر ساعتی فرق داشتند. نه به خاطر اینکه مثلاً روش پداگوژیک عجیبی به کار می‌بست یا قرتی‌بازی جدیدی سرِ هم می‌کرد تا ما را و خودش را شگفت‌زده کند. رهای از شگفت‌زده‌کردن‌های معمولِ‌ معلّم‌های دیگر بود. برای من کلاس‌هایش بی‌نهایت دوست‌داشتنی بودند تنها به این خاطر که جدای از زبان و فارغ از آن، آنچه یاد می‌گرفتیم آرامش بود. برای او و در حضورش انگار دنیا جای امن و امانی‌ست و همیشه همه‌چیز خوب بوده و هست و عجله‌ای در کار نیست و می‌شود تا هر وقت می‌خواهی درنگ کنی. شخصیّتش حس آرامش و متانت را منتقل می‌کرد. هنوز هم معتقدم که هیچ چیز برای شاگردها از این ارزشمندتر نیست که فضیلت بزرگی را – مثل متانت – همین‌طور راستِ حسینی در شخصیّت معلّم‌شان بی‌واسطه ببینند. حالا هم که حتّا بهش فکر می‌کنم، چیزی که حس می‌کنم تنها آرامش است و متانت. آرامشی را که در او می‌دیدم، هیچ‌جای دیگر هیچ‌وقت باز نیافتم.

حالا دیگر کم‌کم یک روز می‌شود که مِستر ساعتی متین و آرامِ ما از این دنیا – که همیشه در چشمش امن و امان بود – رفته و جای دیگری جسته تا برای همیشه همان‌طور آرام بماند. از دیروز تا امروز، او بی‌شک چیزی از دست نداده. امّا آرامش دنیایی که ما درش زندگی می‌کنیم، بی‌گمان در همین یک‌روز با رفتنِ او کمتر شده. او سهمِ بزرگی از آرامش و متانتِ دنیای ما بود. جُستن و یافتن متانت و آرامش بعد از درگذشتِ مستر ساعتی حتماً دشوارتر از قبل خواهد بود. مراسم تشییع سهمِ بزرگِ دنیای ما از آرامش، فردا (امروز جمعه ساعت نُه به وقت تهران) از مقابل دبیرستان علامه حلّی برگزار می‌شود. اگر تهران بودم، سعی می‌کردم حتماً شرکت کنم. فردا روز مهمّی نه برای او که برای همه‌ی ماهایی‌ست که بعد از مستر ساعتی باید در دنیایی زندگی کنیم که در آن متانت و آرامش و امنیّت و درنگ کمیاب‌تر شده.

فردا با متانت و آرامش به خاکش بسپارید و لطفاً بعدِ مراسم برایم بنویسد کجا خاکش کرده‌اند. برگشتم، برای بازیافتن آرامشم، باید به مزارش بروم و چند ساعتی درنگ کنم و بعد پا شوم فاتحه‌ای بخوانم و برگردم به دنیایی که آدم‌های کمیابش هر روز کم‌وکمتر می‌شوند.

ماشین انسان‌شناختی آگامبن

کانت می‌گوید ما برای اینکه بفهمیم، باید جهش کنیم. باید یک چیزهایی را از قبل فرض کنیم. ما خود-محدودگر هستیم. آگامبن در همین سمت و سو، با کنکاش در نوشته‌های آنها که به طور علمی به رده‌بندی مشغول بودند، می‌گوید انسان، حیوانی‌ست که باید خودش را انسان تشخیص بدهد تا انسان باشد. این‌جا آنچه می‌بینیم باز همان جهش است. در واقع آگامبن نتیجه می‌گیرد که هوموساپینس در واقع نه موجودی‌ست که دقیقاً تعریف شده باشد و نه یک جور جوهره‌ست؛ بلکه یک نوعی از ماشین و دستگاه‌ست برای تولید شناخت از انسان. یک نوع ماشین نوری‌ست که از مجموعه‌ای از آینه‌ها تشکیل شده تا از طریق آن انسان به خودش نگاه کند و خودش را به صورت بوزینه‌ای تغییرشکل‌یافته ببینید. آنطور که در سیستمای لینه مرتباً می‌خوانیم هومو، انتروپومورفوس – شبیه انسان – است. این شبیه انسان باید خودش را اول غیرانسان تشخیص بدهد تا بتواند بعداً انسان باشد. دستگاه انسان‌شناختی کارش این است که جلوی دید ما را بگیرد تا نبینیم که تضاد وجود دارد. ما باید قبول کنیم آنچه که مثلاً حالا قانون و حق است، همیشه قانون و حق بوده. در حالی‌که یکی از درخشان‌ترین بخش‌های توتم و تابوی فروید آنجاست که می‌نویسد آن کسی که قانون تابو را می‌شکند، خودش تابو می‌شود. انگار وجود قانون وابسته‌ی تجاوز به قانون است. حکمران، استثنایی‌ست که استثناها را تعیین می‌کند. اما این موضوع همیشه در زمانه‌ی مدرن از چشم ما دور نگه داشته شده. ما نباید ببینیم که قانون‌گذار، بزگترین قانون‌شکن است.

توضیحات آگامبن در باره‌ی ماشین انسان‌شناختی واقعاً خواندنی‌ست و نشان می‌دهد که این دستگاه چطور از آغاز پیداییش کار کرده. در یک نمونه او می‌نویسد که یکی از چیزهایی که انسان و حیوان را در فکر فلسفی/علمی غرب از هم جدا کرده، زبان است. امَا زبان – باز طبق همان فکر فلسفی – چیزی نیست که در ساختار روانی انسان از آغاز به عاریه گذاشته باشند. بلکه برعکس، محصولی تاریخی‌ست که به این شکلش نه می‌توان به انسان نسبتش داد و نه به حیوان. آگامبن می‌نویسد که به این‌ترتیب اگر این عنصر کنار گذاشته شود، تفاوت بین انسان و حیوان از بین می‌رود؛ مگر این‌که یک انسان غیرناطق – هومو اللوس – که بین انسان و حیوان پل می‌سازد، فرض کنیم. امَا شواهد می‌گویند که این موجود، خود محصول زبان است؛ پیش‌فرضِ انسان ناطق است که از طریق آن، آنچه به دست می‌آوریم از دو حال خارج نیست: حیوان‌سازی انسان (یک حیوان-انسان مثل بوزینه-انسان هئکل) یا انسان‌سازی حیوان (یک انسان-بوزینه). حیوان-انسان و انسان-حیوان دو سویه‌ی یک چیز است که از هیچ طرف نمی‌توان درستش کرد.

ماشین انسان‌شناختی – در هر دو نوع کهن و مدرنش – برای تولید انسان از طریق تضاد انسان/حیوان یا انسانی/غیرانسانی، باید یا از طریق کنارگذاری (که همیشه یک جور تسخیر بوده) یا از طریق دربرگیری (که همیشه در همان حال یک کنارگذاری بوده) عمل می‌کرده و دقیقاً به این خاطر که انسان همیشه از پیش فرض گرفته می‌شده، ماشین همیشه یک وضعیت استثنا تولید می‌کرده است؛ یک منطقه‌ی تعیین‌نشونده که در آن، خارج چیزی نیست جز کنارگذاری یک بخش داخلی و داخل به نحو معکوس، دربرگیری یک بخش خارجی‌ست.
اگر به محصولاتشان نگاه کنیم می‌بینیم که ماشین انسان‌شناختی مدرن، یهودی را به عنوان حیوان-انسان تولید کرده و ماشین انسان‌شناختی کهن برده، خارجی یا بربر را به شکل متقارن به صورت انسان-حیوان. هر دو ماشین، توانایی عمل را با تأسیس یک منطقه‌ی بی‌تفاوتی در مرکزشان به دست آورده‌اند. در این ناحیه است که (درست مثل یک حلقه‌ی گمشده که همیشه کم است چون همواره به شکل مجازی حاضرست) مفصل‌بندی بین انسان و حیوان، انسان و غیرانسان، موجود ناطق و موجود زنده، باید اتَفاق بیفتد.